Onaantastbaarheid van individuele voorkeuren is passé

Een weldoordachte visie op de toekomstige economie is gebaseerd op twee soorten kennis. Ten eerste zijn dat minimale morele uitgangspunten die we kunnen terugvinden in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Ten tweede is de kennis cruciaal over waarom onze huidige manier van leven ecologisch niet duurzaam is – denk aan klimaatverandering of het grote verlies aan biodiversiteit. Helaas klinken in de publieke ruimte steeds luider de stemmen van medemensen die het niet over deze zaken willen hebben, of die de minimale morele uitgangspunten of de wetenschappelijke kennis negeren – maar dat zou ons er niet van mogen weerhouden te blijven nadenken over welk maatschappijmodel een goed leven voor iedereen binnen planetaire grenzen mogelijk maakt.

We moeten ook zoeken naar een maatschappijmodel waarbij we geen armere mensen uitbuiten. Dat gebeurt nu op grote schaal, maar daar kijken mensen uit het mondiale Noorden die zelf niet arm zijn graag van weg. Of we rationaliseren het met het idee dat de armsten toch ook beter af zijn in de mondiale economie, ook al tonen de data dat in de verdeling van de baten van globale economische productie het mondiale Noorden het leeuwendeel voor zichzelf neemt, en slechts broodkruimels geeft aan arbeiders in het Zuiden.1 Een belangrijk probleem daarbij is dat de relevante begrippen om deze analyse te maken (zoals rechtvaardigheid, macht, machtsmisbruik of uitbuiting) doorgaans niet tot het vocabularium van de econoom behoren, en economen een grotere invloed hebben op beleid dan sociologen, politicologen of filosofen.

Daar waar de econoom het zelden over rechtvaardigheid heeft, is dit voor de politiek filosoof een kernbegrip. Politiek filosofen zijn het erover eens dat onze toekomstige economie rechtvaardig moet zijn. Neem het voorbeeld van broeikasgassen. Klimaatrechtvaardigheid houdt onder andere in dat we het recht om broeikasgassen te mogen uitstoten eerlijk verdelen.2 Nu kunnen we twisten over wat dit betekent voor de historische uitstoot en de vragen die dit oproept over eventuele compensatie door landen die rijk zijn geworden met een economie die het klimaat ontwricht heeft. Maar we kunnen niet om het feit heen dat de uitstoot extreem ongelijk is tussen landen en tussen mensen.3 En deze ongelijkheid is onrechtvaardig, omdat het resterende broeikasgasbudget (waarbij we de opwarming beperken tot twee graden) bijna uitgeput is, en het dus een vraag van echte, extreme, schaarste is wie er nog mag uitstoten.

Van verlangens en voorkeuren naar objectieve behoeften

Als de voorgaande analyse correct is, dan heeft dat een belangrijk gevolg voor de fundamentele normatieve concepten waarmee wij in de samenleving en de wereld praten over welvaart en toekomstvisies. Het idee dat aan de basis ligt van zowel het liberalisme als het kapitalisme kan dan niet overeind blijven staan – en dat idee is de morele prioriteit die wij toekennen aan individuele verlangens en voorkeuren.4 Het liberalisme wil niet oordelen over wat mensen willen, want dat is paternalistisch en vrijheidsbeperkend. Dus wie graag vliegt of vlees eet, moet dat gewoon kunnen doen; daar zou, vanuit dit perspectief, niemand anders over mogen gaan. Ook in de rechtvaardiging van het kapitalisme als economisch systeem spelen de subjectieve verlangens van mensen een cruciale rol. Als ondernemers producten en diensten op de markt brengen die mensen verlangen, dan rechtvaardigt dat zowel de economische bedrijvigheid (en dus groei) als ook de winst die ze daarmee kunnen verwerven.

Maar deze klassieke argumenten voor het kapitalisme en het liberalisme lopen nu tegen de grenzen aan van het menselijk bestaan op de planeet Aarde. Want als deze voorkeuren alleen vervuld kunnen worden door een beroep te doen op ecologische hulpbronnen die in absolute termen schaars zijn (drinkbaar water, mineralen), of gepaard gaan met disproportionele vervuiling en uitstoot, dan veroorzaakt het vervullen van onze voorkeuren onrechtvaardigheden.

Dit gebeurt op verschillende manieren. Ten eerste zien we dat consumenten in de rijke landen een disproportioneel deel van de ecologische hulpbronnen gebruiken, terwijl er geen morele basis is waarop ze zich die zouden mogen toe-eigenen. Tenslotte heeft geen enkele mens de aarde gecreëerd. Ten tweede veroorzaken emissies en andere milieuverontreiniging door het vervullen van die voorkeuren schade aan anderen. We hebben voorbeelden genoeg dicht bij huis – denk maar aan de geluidsoverlast door Schiphol, of de effecten van de stikstofuitstoot door de industriële veehouderij. Ten derde leidt het vervullen van voorkeuren of verlangens in niet-duurzame consumptie ertoe dat de basisbehoeften van andere mensen (en andere diersoorten) in het gedrang komt. Voor onze biefstuk worden stukken van de Amazone ontbost, zodat daar veevoer geteeld kan worden, waardoor dieren hun leefgebied verliezen en door de ontbossing minder opname van broeikasgassen mogelijk is. En de veel te hoge uitstoot door onze consumptie leidt tot vermijdbare doden door overstromingen waarbij klimaatverandering een hoofdoorzaak is, of honger en ondervoeding doordat de landbouw ontwricht wordt en oogsten mislukken. Het vervullen van de voorkeuren van de een, draagt bij aan de dood of de honger van de ander.

Van verlangens en voorkeuren naar objectieve behoeften

In de economische wetenschap, in het liberalisme, en in het kapitalisme, zijn ‘verlangens’ of ‘voorkeuren’ het funderende concept van menselijke welvaart en het economische stelsel. Daarbij werd er altijd van het adagium uitgegaan dat we elkaars voorkeuren niet beoordelen: in een vrij land kan iedereen zelf bepalen wat men wil consumeren.

Maar het voorgaande zou helder moeten maken dat tegen de achtergrond van de ecologische crisissen dit geen houdbaar uitgangspunt meer is. Het zonder beperkingen vervullen van onze verlangens kan leiden tot vermijdbaar lijden en vroegtijdig sterven van anderen – ook al beoordelen we dat zo niet, omdat we de causale verbanden niet zien tussen ons consumptiegedrag en het leven van mensen elders, laat staan mensen die in de toekomst zullen leven.

Kan dit ook anders? Het eerste mogelijke alternatief is om de voorkeuren ongemoeid te laten, maar om de ecologische hulpbronnen rechtvaardig te verdelen. Deze benadering zou iedere persoon een quotum geven voor het gebruik van drinkwater of schaarse natuurlijke grondstoffen zoals mineralen, of het uitstoten van broeikasgassen. Wie echt graag op vakantie naar Bali wil, zal dan diens emissierechten over een paar jaar moeten opsparen en op andere terreinen minder uitstoten door bijvoorbeeld geen vlees en zuivel te eten. En bedrijven zouden een zeer sterke prikkel krijgen om te produceren op manieren die zo weinig mogelijk een beroep doen op ecologische hulpbronnen en op hun gerantsoeneerde vervuilingsrechten.5 Zuiver theoretisch lijkt me dit de best verdedigbare idee, omdat het de grootst mogelijke zekerheid biedt dat we ecologische schade minimaliseren én dat op een rechtvaardige manier doen. En we zouden geen oordelen hoeven vellen over de keuzes van anderen: niemand is gedwongen veganist te worden, maar het zou best kunnen dat alleen de veganisten nog over de oceaan kunnen vliegen, omdat de vlees- en zuiveleters hun hele emissiebudget aan hun voedsel zullen besteden. In de praktijk daarentegen zie ik grote hindernissen: dat het grote weerstand zou oproepen bij de bevolking, dat het alleen kan als er strenge internationale afspraken bestaan, en dat de kans reëel is dat de machtigsten aan ontwijking doen, net zoals ze dat nu ook lukt bij belastingen. Maar theoretisch is het dus prima verdedigbaar.6

Het tweede alternatief is om de focus op voorkeuren los te laten, en het onderscheid tussen basisbehoeften en additionele behoeften maatschappelijk centraal te stellen, ook in wetgeving. Een miljardair die een privévliegtuig en een jacht heeft, stoot een paar duizend ton broeikasgassen per jaar uit. Met milieubelastingen deze consumptie terugdringen is niet afdoende, omdat de allerrijksten die belastingen gemakkelijk kunnen betalen, en het hun gedrag – en dus hun uitstoot – niet zal veranderen. Het lijkt niet onredelijk om te stellen dat zo’n rijk persoon ook een prima leven kan leiden zonder deze vervuilende luxegoederen, dus is het niet onredelijk als vervuilende jachten en privévliegtuigen verboden worden. Omdat 99 procent van de bevolking daar niet door getroffen wordt, zou het mogelijk moeten zijn daarvoor steun te krijgen bij de bevolking. Maar geldt dit ook voor de voorkeuren die een groot deel van de bevolking zelf heeft, en die niet verenigbaar zijn met een faire ecologische voetafdruk, zoals veel kilometers rijden met de auto, regelmatig zuivel en vlees consumeren, elke dag een lange warme douche nemen, en jaarlijkse (meermaals) vliegen?

Uiteraard is er het bijkomende rechtvaardigheidsprobleem dat door de grote (en groeiende) financiële ongelijkheid de welgestelden voor de groene-technologie-versies van deze consumptie kunnen kiezen (een elektrische auto, havermelk, of elektriciteit en warmte uit zonnepanelen en een warmtepomp). Dit kan echter gemakkelijk opgelost worden met fiscaal beleid en reguleringen.

De belangrijkste reden waarom mensen die dit tweede alternatief bepleiten heel vaak als moralistisch, elitair of betweterig worden gezien, is mijns inziens echter niet dat deze strategie de hogere middenklasse zou bevoordelen. Want zelfs als de groenetechnologie-versies van deze consumptiegoederen net zo toegankelijk zouden zijn als de vervuilende, zou er nog steeds groot verzet zijn tegen deze tweede strategie. Tegenstanders van deze strategie ervaren weerstand omdat deze strategie ervaren wordt als een paternalistische inmenging in ieders consumptiegedrag – maar vanuit een rechtvaardigheidsperspectief valt er dus veel voor te zeggen. De kern van het probleem is derhalve dat de meeste mensen in de rijke landen denken dat hun voorkeuren heilig zijn, en onaantastbaar. Dat is een houding die in een wereld met absolute ecologische schaarste niet langer houdbaar is.

© 2009-2026 Uitgeverij Boom Amsterdam
ISSN 0167-9155

De artikelen uit de (online)tijdschriften van Uitgeverij Boom zijn auteursrechtelijk beschermd. U kunt er natuurlijk uit citeren (voorzien van een bronvermelding) maar voor reproductie in welke vorm dan ook moet toestemming aan de uitgever worden gevraagd:

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikelen 16h t/m 16m Auteurswet 1912 jo. Besluit van 27 november 2002, Stb 575, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoeding te voldoen aan de Stichting Reprorecht te Hoofddorp (postbus 3060, 2130 KB, www.reprorecht.nl) of contact op te nemen met de uitgever voor het treffen van een rechtstreekse regeling in de zin van art. 16l, vijfde lid, Auteurswet 1912. Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16, Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten, postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).

No part of this book may be reproduced in any way whatsoever without the written permission of the publisher.